INLEIDING
De rijkdom van een artistieke nalatenschap
Benny Claessens in Bakchai door Jan Decorte © Danny Willems
“Een kunstwerk is niet los te denken van het leven van een kunstenaar.”
Sigrid Vinks, nalatenschap Bloet, Jan Decorte
Vlaanderen kent een rijk kunstenlandschap. Sinds de tweede helft van de vorige eeuw kenmerken de Vlaamse hedendaagse kunsten zich door een groeiende professionalisering, internationale reputatie en maatschappelijk engagement. Die sterke generatie kunstenaars uit verschillende disciplines is van grote betekenis voor de verdere ontwikkeling van het veld.
Een deel van hen bereikt het einde van hun loopbaan. Een heel aantal heeft ons jammer genoeg al verlaten. Hun artistieke nalatenschap dreigt in vele gevallen verloren te gaan. Tot op vandaag bestonden er immers weinig richtlijnen of tools die kunstenaars, kunstenorganisaties of hun erfgenamen konden verder helpen bij de zorg hiervoor. De dienstverlening in de sector focuste zich voornamelijk op archiefzorg, maar de omgang met artistieke nalatenschappen vraagt een bredere aanpak. Het beleidstraject Kunstenerfgoed wil hier een antwoord op bieden.

Philippe Van Snick Estate © Benedicte Goesaert
“De nalatenschap van Circus Ronaldo gaat al acht generaties mee en wil dit nog vele generaties verderzetten. Maar daarvoor zijn een goede structuur en een zorgvuldige wijze van bewaren nodig.”
Frauke Verreyde, nalatenschap Circus Ronaldo
De omgang met een artistieke nalatenschap is best complex, vraagt veel tijd en een specifieke aanpak, in de eerste plaats door de veelheid aan sporen die een kunstenaar of een kunstenorganisatie nalaat. Het gaat om materiële zaken: een nalatenschap is volgens een strikte definitie het geheel van goederen en kapitaal of schulden dat iemand achterlaat na overlijden. Voor kunstenerfgoed gaat het om een bijzondere situatie omdat de nalatenschap een grote verzameling van kunstwerken of creaties is. Verder kan er een uitgebreid (kunst)archief en atelier met werkmateriaal bewaard zijn, dat de leef- en werkomgeving van de kunstenaar in beeld brengt. Het gaat daarnaast om de immateriële aspecten van de kunstenaarspraktijk, die de nalatenschap contextualiseren en betekenis geven. Het in kaart brengen en verbinden van deze sporen, vraagt de nodige expertise en tijd.
Bovendien roept dit veel juridische vraagstukken op, zoals de keuze van de juiste rechtspersoon. Het is onvermijdelijk ook een emotioneel proces, waar de kunstenaar zelf, of diens entourage door moet. Dit vraagt om een specifieke ondersteuning. Je kan dit niet alleen.
Tot slot is kunstenerfgoed een verhaal waarbij twee sectoren elkaar ontmoeten. De artistieke nalatenschap komt het meest tot zijn recht in een gemeenschappelijk verhaal vanuit cultureel erfgoed en kunsten. De richtlijnen en standaarden vanuit de cultureel-erfgoedsector zijn nodig om dit ‘kunstenerfgoed’ optimaal te bewaren, maar de meerwaarde ligt in het levend blijven houden van de artistieke nalatenschap en te zorgen dat een artistieke overdracht naar een volgende generatie makers mogelijk is.
De vele hulpvragen vanuit de sector hierover, overtuigden het beleid om een traject rond de omgang met artistieke nalatenschappen op te starten. In 2023 lanceerde de Vlaamse minister van Cultuur een experimenteel reglement dat kunstenaars, kunstenorganisaties of erfgenamen de mogelijkheid gaf om een projectsubsidie voor de omgang met een artistieke nalatenschap aan te vragen. Deze oproep werd herhaald in 2024. Zo subsidieerde de Vlaamse overheid 25 pilootprojecten voor in totaal meer dan één miljoen euro.
Het was een expliciete wens om met de pilootprojecten kennis op te bouwen en te delen met de cultuursector. Het Departement Cultuur, Jeugd en Media organiseerde in samenwerking met FARO en Kunstenpunt intervisiemomenten voor de pilootprojecten, waarbij de aanvragers met elkaar in gesprek konden gaan en experten konden ontmoeten. Ook werden er interviews afgenomen met de pilootprojecten en werden hun ervaringen gedocumenteerd. Dit hele traject gaf de kans om meer expertise en ervaring op te bouwen rond artistieke nalatenschappen. Deze publicatie is een van de resultaten daarvan.